Risk değerlendirme yöntemleri: hangisi, nerede, neden
Mevzuat belirli bir yöntem dayatmaz; iş yerine uygun, sistematik ve tekrarlanabilir bir yöntem seçilmesini ister. Bu sayfa yöntemleri birincil kaynağından ölçülmüş hâliyle karşılaştırır: girdileri, formülü, sonuç bantları ve hangi işte işe yaradığı.
Mevzuat hangi yöntemi zorunlu tutuyor?
Hiçbirini. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği yöntemin adını değil, niteliğini belirler: iş yerine uygun, tehlikeleri sistematik olarak tanımlayan, tekrarlanabilir ve belgelenebilir olmalıdır. Yenileme süresi ise tehlike sınıfına bağlıdır: çok tehlikelide en geç iki, tehlikelide dört, az tehlikelide altı yılda bir.
Yöntem nasıl seçilir
Seçim üç soruyla daralır: (1) Neyi analiz ediyorsunuz — bir iş adımını mı, bir prosesi mi, bir ekipmanı mı, bir maruz kalmayı mı? (2) Elinizde sayısal veri var mı, yoksa uzman görüşüyle mi ilerleyeceksiniz? (3) Çıktıyı ne için kullanacaksınız — önceliklendirme mi, bariyer tasarımı mı, yatırım kararı mı? Aynı iş yerinde birden çok yöntemin birlikte kullanılması kural dışı değil, büyük iş yerlerinde olağandır.
Uygulanıyor Kısmen Katalogda Rozet, yöntemin Optifora'daki durumunu gösterir: uygulanıyor, kısmen uygulanıyor ya da katalogda tanımlı.
Yasal dayanak
Tablo, üst çubuktan seçtiğiniz mevzuat bölgesinin yükümlülüklerini gösterir; bölge değiştiğinde sayfa yeniden yüklenmeden tazelenir.
Yasal dayanak — Türkiye
| Yükümlülük | Dayanak | Araçta karşılığı |
|---|---|---|
| İşveren; çalışma ortamının ve çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, sürdürme ve geliştirme amacı ile iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. | İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 5/1 | Sayfanın "Mevzuat hangi yöntemi zorunlu tutuyor?" bölümü: hiçbirini; yönetmelik yöntemin adını değil niteliğini belirler. |
| Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli iş yerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. | İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 12/1 | Sayfanın kendi cümlesi: "çok tehlikelide en geç iki, tehlikelide dört, az tehlikelide altı yılda bir". |
| İş yerinin taşınması ya da binalarda değişiklik, teknoloji, madde ve ekipman değişikliği, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olay, sınır değerlere ilişkin mevzuat değişikliği, ortam ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçları ya da dışarıdan gelen yeni bir tehlike hâlinde risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir. | İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 12/2 | Sayfanın yöntem seçim bölümü: aynı iş yerinde birden çok yöntemin birlikte kullanılması kural dışı değildir, yenileme tetikleri yöntemden bağımsızdır. |
| Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir; ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanları ile iş yeri hekimleri, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve bütün birimleri temsil eden bilgi sahibi çalışanlar yer alır. | İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 6/1 | Sayfanın yöntem kartlarındaki "uzman görüşüyle mi ilerleyeceksiniz" sorusu; ekip kararı yöntem seçimini daraltan üç sorudan biridir. |
Türkiye mevzuatı yöntemin adını değil niteliğini belirler; sayıyla bağlanan tek şey yenileme aralığıdır ve tehlike sınıfına göre değişir.
Yasal dayanak — Avrupa Birliği
| Yükümlülük | Dayanak | Araçta karşılığı |
|---|---|---|
| İşveren, iş ekipmanının, kullanılan kimyasal madde ve müstahzarların seçimi ve çalışma yerlerinin düzenlenmesi dâhil olmak üzere çalışanların güvenlik ve sağlığına yönelik riskleri değerlendirir. | 89/391/EEC sayılı Çerçeve Direktif, md. 6(3)(a) | Sayfanın yöntem kataloğundaki "Neyi analiz ediyorsunuz" sorusu: iş adımı, proses, ekipman ya da maruz kalma. |
| İşveren, özel risklere maruz kalan çalışan gruplarını da kapsayan bir iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesine sahip olur. | 89/391/EEC sayılı Çerçeve Direktif, md. 9(1)(a) | Sayfanın rozet açıklaması: yöntemin Optifora'daki durumu; belge her yöntemde aynı yükümlülüğü karşılar. |
| Önleme ilkeleri sırasıyla riskten kaçınmak, kaçınılamayan riskleri değerlendirmek, riskle kaynağında mücadele etmek, işi kişiye uyarlamak, teknik ilerlemeye uyarlamak, tehlikeliyi tehlikesiz ya da daha az tehlikeli olanla değiştirmek, tutarlı bir genel önleme politikası geliştirmek, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunmaya göre öncelik vermek ve çalışanlara uygun talimat vermektir. | 89/391/EEC sayılı Çerçeve Direktif, md. 6(2)(a)-(i) | Sayfanın yöntem seçim bölümündeki üçüncü soru: çıktıyı önceliklendirme, bariyer tasarımı ya da yatırım kararı için mi kullanacaksınız. |
Avrupa Birliği'nde risk değerlendirmesinin dayanağı çerçeve direktiftir; direktif yöntem adı da yenileme aralığı da vermez, değerlendirmenin varlığını ve önleme ilkelerine uygunluğunu bağlar.
Yasal dayanak — Birleşik Krallık
| Yükümlülük | Dayanak | Araçta karşılığı |
|---|---|---|
| Her işveren, çalışanlarının işteyken maruz kaldıkları riskler ile işini yürütmesi nedeniyle çalışanı olmayan kişilerin maruz kaldığı riskler için uygun ve yeterli bir değerlendirme yapar. | Management of Health and Safety at Work Regulations 1999, reg. 3(1) | Sayfanın kendi ifadesi: mevzuat yöntemin adını değil niteliğini belirler; Birleşik Krallık'ta bu nitelik "uygun ve yeterli" olmaktır. |
| Değerlendirme, artık geçerli olmadığından şüphelenmek için sebep varsa ya da değerlendirmenin ilgili olduğu hususlarda önemli bir değişiklik olmuşsa gözden geçirilir ve gereken değişiklikler yapılır. | Management of Health and Safety at Work Regulations 1999, reg. 3(3) | Sayfanın yenileme cümlesinin Birleşik Krallık karşılığı: takvim yoktur, tetik vardır. |
| İşveren, genç bir kişiyi çalıştırmadan önce genç kişilere yönelik riskler bakımından bir değerlendirme yapar ya da mevcut değerlendirmeyi gözden geçirir; deneyimsizlik, riskleri fark etmeme ve olgunlaşmamışlık özellikle dikkate alınır. | Management of Health and Safety at Work Regulations 1999, reg. 3(4) ve 3(5) | Sayfanın "Alan" süzgeci; kişiye özgü değerlendirme yöntem kataloğunda ayrı bir alandır. |
Birleşik Krallık'ta ölçüt "uygun ve yeterli" değerlendirmedir; takvime bağlı bir yenileme aralığı yoktur, gözden geçirme geçerliliğin şüpheye düşmesine ya da önemli değişikliğe bağlanır.
Yasal dayanak — Amerika Birleşik Devletleri
| Yükümlülük | Dayanak | Araçta karşılığı |
|---|---|---|
| İşveren, analiz edilen prosesin tehlikelerini belirlemek ve değerlendirmek için uygun olan şu yöntemlerden birini ya da birkaçını kullanır: What-If, Kontrol listesi, What-If/Kontrol listesi, Tehlike ve İşletilebilirlik Çalışması (HAZOP), Hata Türü ve Etkileri Analizi (FMEA), Hata Ağacı Analizi ya da uygun eşdeğer bir yöntem. | 29 CFR 1910.119(e)(2)(i)-(vii) | Sayfanın yöntem kataloğundaki HAZOP, FMEA, hata ağacı ve kontrol listesi kartları; ABD tarafında yöntem adı doğrudan mevzuatta yazılıdır. |
| İlk proses tehlike analizinin tamamlanmasından sonra en az her beş yılda bir, analiz güncel prosesle tutarlı olsun diye ekip tarafından güncellenir ve yeniden geçerlilenir. | 29 CFR 1910.119(e)(6) | Sayfanın yenileme cümlesinin ABD karşılığı; Türkiye'de aralık tehlike sınıfına göre iki, dört ya da altı yıl iken burada tek bir beş yıl vardır. |
| Proses tehlike analizi, mühendislik ve proses işletmeciliğinde uzmanlığı olan bir ekip tarafından yapılır. | 29 CFR 1910.119(e)(4) | Sayfanın yöntem seçim bölümündeki "uzman görüşüyle mi ilerleyeceksiniz" sorusu. |
| İşveren, çalışanların iş yerinde maruz kaldığı tehlikeleri belirlemek için tehlike değerlendirmesi yapar ya da yaptırır ve değerlendirmeyi yaptığını yazılı olarak belgeler. | 29 CFR 1910.132(d)(1) ve (d)(2) | Sayfanın "Bu sayfadaki sayılar nereden geliyor" bölümü: her yöntem kendi birincil kaynağından okundu; ABD tarafında belgeleme yükümlülüğü yazılıdır. |
ABD federal düzeninde tüm iş yerlerini bağlayan genel bir risk değerlendirmesi yükümlülüğü yoktur; ancak proses güvenliği yönetimi standardı yöntemi adıyla sayar ve beş yıllık yeniden geçerlileme koyar.
Bu sayfadaki sayılar nereden geliyor
Her yöntem kendi birincil kaynağından okundu; ölçekler, formüller ve sonuç bantları ikinci elden aktarılmadı, belgenin kendisinden alındı. Belgeler ve parmak izleri ürünün iç kaynak arşivinde durur.